12 jan

Overweging 12 januari 2020 Oranjekerk Amsterdam ds. Jantine Heuvelink

Schriftlezingen: Psalm 72, Matteüs 3: 13-17

 

Inleiding op de Schriftlezingen

Het oecumenisch leesrooster dat wij volgen is een driejarig rooster waarbij we afwisselend een jaar lang lezen uit het evangelie van Matteus, Marcus of Lucas. Met Advent is het A-jaar begonnen wat betekent dat Matteus aan de beurt is. Daarom lezen we vandaag over de Doop van de Heer uit het evangelie van Matteus. Matteus heeft als enige evangelist een kort gesprekje tussen Johannes de Doper en Jezus weergegeven dat plaatsvindt voorafgaand aan de doop. Een kort, maar veelbetekenend gesprekje, waaruit zowel de overeenstemming als het verschil tussen de boodschap van Johannes de Doper en Jezus blijkt.

 

Johannes de Doper gaat Jezus voor in het oproepen van de mensen om zich te bekeren. Hij verkondigt: ‘Kom tot inkeer, want het koninkrijk van de hemel is nabij’. De mensen komen naar Johannes toe om zich te laten dopen ten teken van hun toewending naar een nieuw leven. Johannes treedt op als een profeet, hij ziet er zo uit met zijn ruwe mantel komend uit de woestijn en hij spreekt de mensen stevig toe. Hij verkondigt dat hij doopt met water, maar dat ná hem iemand komt die zal dopen met heilige Geest en met vuur en die zo korte metten zal maken met alles wat kaf is onder het koren.

 

Jezus zal precies dezelfde oproep als Johannes de Doper doen aan de mensen: ‘Kom tot inkeer, want het koninkrijk van de hemel is nabij’ (4:17), maar Hij zal anders onder mensen aanwezig zijn dan Johannes denkt. Niet om het oordeel, het vuur, zal het bij Jezus gaan, maar om de gerechtigheid, de medemenselijkheid. 

Johannes denkt dat Jezus boven de mensen zal staan en ook boven hem, maar Jezus maakt met zijn verlangen om gedoopt te worden duidelijk dat dat niet zijn weg is. Zijn weg is onderlangs, door het water, door de dood en onder de mensen. Jezus vereenzelvigt zich met de mensen van het volk die zich laten dopen, is solidair met hen, staat naast hen en zal met hen lijden.

Een stem uit de hemel bevestigt dat deze weg van recht doen aan kleine mensen de weg is die God verkiest. De stem uit de hemel spreekt woorden die bij Jesaja (42:1) staan geschreven over de Messias: ‘Hier is mijn dienaar, hem zal ik steunen, hij is mijn uitverkorene, in hem vind ik vreugde, ik heb hem met mijn geest vervuld. Hij zal alle volken het recht doen kennen.’

 

 

Overweging

1. Gemeente van Jezus Christus,

Nooit eerder was het mij opgevallen, hoe bijzonder het is dat Jezus niet degene is die dóópt, maar die de doop ondergáát. Door dat korte gesprekje van Johannes de Doper met Jezus, krijgt dat ineens alle aandacht: dat dat onvanzelfsprekend is of in ieder geval onverwacht.

Mijn blik was altijd gericht op wat van boven gebeurde: de Geest die neerdaalt in de gestalte van een duif en die stem uit de hemel die zegt: ‘Dit is mijn geliefde Zoon, in Hem vind ik vreugde.’

 

In mijn beleving kwamen de kwetsbaarheid en de beproeving van Jezus pas ná de doop aan bod, wanneer Jezus door de Geest wordt meegevoerd naar de woestijn om door de duivel op de proef te worden gesteld (Matt 4:1).

Maar nu blijkt die menselijke kwetsbaarheid van Jezus de kern van zijn doop te zijn.

 

Waarom zou Jezus gedoopt willen worden? Johannes kan zich er niets bij voorstellen. Jezus staat toch boven wat zondig is? Hij is toch verheven boven menselijk falen?

 

Maar Jezus komt niet van boven. Hij wordt niet door de hemel gelanceerd.

Jezus komt uit Galilea, uit dat buitengebied. En hij voegt zich bij de mensen die gehoor geven aan de oproep van Johannes de Doper om een nieuw leven te beginnen en zich laten dopen. 

Johannes protesteert, híj zou toch eerder door Jezus gedoopt moeten worden, dan andersom? Dit is toch de omgekeerde wereld?

Jezus bevestigt in woord en daad dat het juist om die omgekeerde wereld gaat. Wie voorgaat op de weg van God moet aan de andere kant beginnen, aan de onderkant.

Dat is op zich een bekend Bijbels gegeven. Gods weg loopt waar je hem niet verwacht, hangt af van de vluchteling, de onvruchtbare, de kleinste die iedereen over het hoofd zag. Hoe kán Johannes gedacht hebben dat Jezus iemand zou zijn die van bovenaf orde op zaken zou stellen?

 

Is dat misschien omdat Johannes, net als wij, zich niet kan voorstellen dat het ook op een andere manier zou kunnen, zonder sterke leider?

 

2. Jezus antwoordt Johannes: ‘het is ​goed​ dat we op deze manier Gods ​gerechtigheid​ vervullen’. Jezus bedoelt daarmee dat zijn doop te maken heeft met het gehoor geven aan Gods geboden. Bij het vervullen van Gods gerechtigheid gaat het om Koninkrijk van God dat op aarde gestalte krijgt, dan zullen alle mensen tot hun recht komen en in vrede leven.

Als Jezus voorgaat op die weg van gerechtigheid dan betekent dat dat hij niet afzijdig blijft, maar solidair is met wie niet meetellen en zich letterlijk wil laten onderdompelen in wat mensen lijden.

 

Voor kleine mensen is Hij bereikbaar, Hij geeft hoop aan rechtelozen’, zongen we.

 

Ik moest denken aan wat één van de zusters van Julie Postel mij vertelde, nonnen die in het dorp waar ik opgroeide wonen. Zij vertelde dat zij stopten met het dragen van hun habijt toen ze merkten dat het mensen op afstand hield en tegen hen op deed kijken. Als mensen je voor laten gaan in de rij en voor je opstaan in de bus omdat je een habijt draagt, dan is het heel moeilijk om dienstbaar te zijn. Dat was niet de bedoeling. Zij wilden onder de mensen leven en werken en gingen dus gekleed ‘in burger’.

 

Ik moet ook denken aan mijn vriendin Heleen die als buurtpastor werkt in een kansarme wijk in Utrecht. De mensen in haar buurt wantrouwen hulpverleners door zoveel slechte ervaringen. Eén buurtbewoonster zei haar eerlijk ‘als je er over een jaar nog bent, dan mag je een keer komen praten’. Zo belangrijk is het om daadwerkelijk betrouwbaar ónder mensen te zijn. Ware betrokkenheid geeft hoop.

 

3. Jezus laat zich dopen en laat zich zo kennen als mens.

‘Dit is Mijn geliefde zoon’ klinkt een stem uit de hemel, want Jezus gaat op aarde de weg van de gerechtigheid. Ook ons biedt dat hoop, want die weg is ook voor ons begaanbaar.

‘Zoon van God’ zijn, klinkt heel exclusief, verheven zelfs, maar is dat niet. In het Oude Testament wordt heel het volk Israël kinderen van God genoemd. En Jezus zal zelf in zijn Bergrede (Matt 5:9) zeggen: ‘Gelukkig de vredestichters, want zij zullen ​kinderen​ van God genoemd worden’.

Het gaat om de weg die je met je leven wilt gaan. Wie de wil van God doet, menselijkheid nastreeft en de gerechtigheid voor ogen houdt, die zorgt dat het Koninkrijk zichtbaar en tastbaar wordt, in zulke mensen vindt God vreugde.

 

Velen van ons zijn gedoopt. Maakt dat ons bijzondere mensen?

We zijn denk ik vooral op een weg gezet. Een weg waarop we Jezus aan onze zijde vinden. Zijn doop was minder vanzelfsprekend dan de onze, wellicht, maar van een gezamenlijk startpunt kunnen we wel spreken.

De grote afstand die Johannes de Doper veronderstelt tussen Jezus en de mensen voor wie Hij komt, heft Jezus met zijn doop in één keer op.

De naam ‘Zoon van God’ is niet bedoeld om afstand te creëren, maar nabijheid. De hemel gaat open juist omdát Jezus de weg onderlangs, tussen de mensen, kiest. 

 

Met de doop in de Jordaan, die grensovergang naar het beloofde land, waar ook het volk Israël doorheen ging, begint de weg van bevrijding, de weg van gerechtigheid, die ook Jezus’ ondergang zal zijn. Maar uit de dood zal Hij, net als uit het water, opstaan.

 

Het is geen gemakkelijke weg maar wel de enige weg van God waarop Jezus de mensen kan voorgaan.

De weg van gerechtigheid gaat onderlangs, voor kleine mensen is hij bereikbaar, en leidt in de hemel tot vreugde.

 

Amen. 


25 dec (Kerstmorgen)

Ds. Jantine Heuvelink

Lezingen: Micha 5: 1-4a, Lucas 2: 1-20

Overweging ‘Jezus gezocht’

 
Inleiding op de Schriftlezingen
De afgelopen weken lazen we in de kerk volgens het alternatieve leesrooster uit de profetie
van Micha. Vandaag horen we zijn allerbekendste tekst: ‘Uit jou, Betlehem in Efrata, te klein
om tot Juda’s geslachten te behoren, uit jou komt iemand voort die voor mij over Israël zal
heersen’. (Micha 5:1)
Deze tekst uit Micha heeft heel wat gevolgen gehad voor wat we horen en zingen vandaag.
 
De evangelist Mattheus citeert Micha letterlijk in zijn geboorteverhaal. Als de magiërs uit het Oosten bij het paleis van koning Herodes in Jeruzalem aankomen en daar de pasgeboren koning van de Joden niet vinden, vraagt Herodes de Schriftgeleerden waar de Messias geboren zou worden en die antwoorden: ‘In Bethlehem in Judea, want zo staat het geschreven bij de profeet’. (Matt 2:5)
 
In het geboorteverhaal dat de evangelist Lucas vertelt, lezen we hoe het komt dat Jezus in Bethlehem wordt geboren. Het is een bevel van keizer Augustus uit Rome, dat alle inwoners in zijn rijk zich moeten inschrijven in de plaats waar zij vandaan komen. Lucas schrijft: ‘Jozef ging van de stad Nazaret in Galilea naar Judea, naar de stad van David die Bethlehem heet, aangezien hij van David afstamde’. (Lucas 2:4)
 
Nu leefde David duizend jaar voor Jozef, dus je kunt je afvragen of het logisch is, dat Jozef tot zo ver terug moest gaan. Maar om díe logica gaat het niet.
Want het gaat niet om de afstamming maar om de verwántschap tussen David en Jezus, die beiden immers op het oog niet zijn wat je van een koning verwacht.
David, misschien herinnert u het zich nog, was de jongste, kleinste zoon van Isai. (1 Samuel 16) Hij had niet de daadkrachtige uitstraling van zijn grote broers. Hij kwam niet eens in beeld toen de profeet Samuel onder de zoons van Isai de nieuwe koning zocht. David was herder in de velden rond Bethlehem. Toch werd hij koning over Israël, voorbeeldig was hij, geliefd door God en dienstbaar aan de mensen. En dat brengt ons vandaag bij Bethlehem.
 
Niet in Jeruzalem waar David koning was, maar in Bethlehem waar David herder was, daar wordt de Messias geboren. 
 
Overweging
1. Gemeente van Jezus Christus,
 
De naam Bethlehem komt zo vaak voor in de kerstverhalen en kerstliederen - die ik daar vandaag ook op uitgekozen heb - dat je haast zou vergeten hoe onvanzelfsprekend deze geboorteplaats van Jezus is. Micha wijst ons erop. Want voor wie niet weet aan welk Bethlehem hij moet denken, licht hij toe dat het om Bethlehem ‘in Efrata’ gaat. En hij voegt daaraan toe dat het een plaats is die ‘te klein is om tot Juda’s geslachten te behoren’. Zo onbeduidend is dus die plaats.
En daar zal dan ‘iemand uit voortkomen die Israël als een herder zal weiden, bekleed met de macht van de HEER, (…) en de mensen zullen veilig wonen, want hij zal heersen tot aan de einden der aarde, en hij brengt vrede’.
Dus de onbeduidende plaats Bethlehem is waar een vredevorst zal opstaan die over de hele aarde zal heersen.
 
Ook de beide kerstverhalen uit Matteus en Lucas staan vol contrasten en onvanzelfsprekendheden, nog meer dan alleen die plaats Betlehem. Alles is anders dan je zou verwachten bij de geboorte van de zoon van God. En tegelijkertijd staat alles in lijn met hoe we God kennen door al die verhalen in de Bijbel, God keert immers telkens weer onze vaste denkpatronen om.
 
In het centrum van de macht, Jeruzalem of Rome, daar hoef je Jezus niet te zoeken.
Van een beschermde omgeving voor deze zoon van God, is ook geen sprake.
In kwetsbaarheid onderscheidt dit kind zich niet van enig ander mensenkind.
 
Als je zou zoeken naar de verschillen tussen de kinderen die vandaag de dag in Bethlehem worden geboren, temidden van geweld, of elders op de wereld, onder een schamel dak, met ouders op de vlucht, en Jezus, dan zou je die verschillen niet vinden. De overeenkomsten zijn verontrustend groot.
Wat wel verschilt, zijn de woorden die over dit kerstkind gesproken worden. ‘Vandaag is in de stad van David jullie redder geboren. Hij is de messias, de Heer’, zegt de engel tegen de herders.
Deze grote woorden passen bij wat eerder de engel Gabriel tegen Maria zei: ‘je zult een zoon baren, (…) Hij zal een groot man worden en Zoon van de Allerhoogste worden genoemd en God zal hem de troon van zijn vader David geven (…) en aan zijn koningschap zal geen einde komen.’ (Luc 1: 31-33)
Al deze grote woorden horen bij dit kind. Maar dan het contrast: ‘Dit zal voor jullie het teken zijn: jullie zullen een pasgeboren kind vinden dat in een doek gewikkeld in een voederbak ligt.’
 
Nogmaals: waarin verschilt dit kind van elk willekeurig kind dat in een vluchtelingenkamp, in de sloppen of in een achterstandswijk geboren wordt?
Wat voor een teken is dit?
 
2. Weerloos, kwetsbaar, machteloos en afhankelijk verschijnt deze ‘redder, de Messias, de Heer’, onder mensen. Wie had dat achter die grote woorden gezocht?
 
Zien en begrijpen wij het ook dat we daar, áchter de grote woorden, Jezus moeten zoeken?
In het gewone, het eenvoudige. In élk kind, dat hulploos is. In het kleine, het onbeduidende.
 
De profeet Micha heeft ons de afgelopen weken behoorlijk op weg geholpen. We hoorden hoe hij de elite van Jeruzalem veroordeelt, kritiek levert op hoe ze hun macht misbruiken, de kloof tussen arm en rijk laten groeien, en onrecht spreken uit winstbejag. Micha veroordeelt scherp hun vrome woorden die veronderstellen dat God toch wel aan hun kant staat en het dus allemaal zo’n vaart niet zal lopen. Ook met de woorden die we hoorden vandaag, uit Micha kritiek. Micha wil dat mensen zich bekeren tot een ander leven. Hij ziet dat deze manier van samenleven dood loopt en geen toekomst heeft. Na deze letterlijk onrustbarende tijd zal er een nieuw begin moeten komen, geheel anders, met een leider die niet uit is op eigen belang, maar die, zoals ooit David begon, als een herder zorgt voor zijn schapen en vrede brengt.
 
3. Niet voor niets zijn het de herders die als eerste op weg gingen naar Bethlehem en het vonden ‘een pasgeboren kind dat in een doek gewikkeld in een voederbak ligt.’ Zo gewoon, zo alledaags verschijnt God aan mensen. Voor wie het horen wil én wil gaan zien.
We wisten al van David die als kleinste, onopvallende zoon gekozen werd als koning van Israel, dat God anders kijkt dan wij.
Nu begint het opnieuw op diezelfde plaats Bethlehem met weer een leider zoals je die niet verwacht: kwetsbaar in plaats van krachtig, met handen en voeten gebonden, in plaats van almachtig, armoedig in plaats van vorstelijk.
 
Als dit de leider is die vrede zal brengen tot aan de randen van de aarde: dan gaat dat niet alleen tegen alle verwachtingen in, maar het vraagt van ons ook een bepaalde houding, waarop Micha al wees: dat we afzien van ons eigen belang en op zoek gaan naar wat voor ieder van ons tot een bewoonbare wereld leidt. Dat we wars zijn van pretenties en afgaan op wie werkelijk recht doen in de praktijk. En dat we geloven dat het ertoe doet, wat je doet, om zo die belofte van vrede waar te maken. 
Als Jezus te vinden is buiten onze comfortzone, buiten ons bereik misschien, buiten proportie ook is in weerloosheid en machteloosheid, gaan we dan toch op weg op grond van wat gezegd is over Hem, dat Hij onze redder is?
Het vergt moed denk ik, of misschien wel naïviteit, om telkens weer met de ogen van God te willen kijken en de lijn van onvanzelfsprekendheid ook door te trekken naar ons leven vandaag en te erkennen dat het contrast van de grote woorden en de kleine alledaagsheid dé plek is waar we God moeten zoeken én kunnen vinden.
Het lijkt vergezocht: een pasgeboren kindje in onbeduidend Bethlehem dat vrede brengt tot aan de uiteinden van de aarde. Toch brengt dat contrast God dichterbij dan ooit. Amen.

22 dec (4e Advent)

Ds. Piet Kooiman

Micha 7 : 1-7, 18-20 (Matteüs 1:18-25)


Lieve mensen in de Oranjekerk,

Vandaag vierde advent. Nog een paar dagen en het is Kerstfeest. Dan vieren we de geboorte van het kind van Bethlehem. En daarmee van het komen van God in deze wereld. Dat de Eeuwige naar ons toekomt in alle kwetsbaarheid is het wonder van Kerst. Gisteren, begreep ik, was er hier al een voorproefje speciaal voor de kinderen. En overal in de stad, de winkels en de huizen zijn er lichtjes, sterren, kerstbomen, sfeer: kerstsfeer. En films, films waarin aan het einde iedereen lief is voor elkaar en alles goed komt. Niks mis mee trouwens want het doet een appel op ons verlangen naar heelheid.

Maar wij lezen uit de profetie van Micha. Dat gebeurt hier al de hele adventstijd. Maar zo vlak voor het kerstfeest kun je je afvragen of we daarmee niet een beetje uit de pas lopen, met zo’n strenge profeet. Past hij wel in de sfeer van deze dagen? Want hij protesteert fel tegen de toestand in de wereld, m.n. in zijn eigen land. Schikt ons dat wel? Willen we niet liever alvast iets van licht en engelen, vrede op aarde en schitterende sterren? Hadden we niet beter de evangelielezing voorop kunnen laten gaan met Jozef en zijn droom?

Het is een beetje een avontuur, om de profeet op deze zondag voorop te laten gaan. Maar het is ook weer niet zo vreemd. Want Matteüs, naar wiens Evangelie we ook hebben geluisterd vanmorgen, met name Matteüs legt een sterk verband tussen Jezus en de profeten. Hij tekent hem uit als vervulling van de profetie in Israël. De profeten horen bij het kerstfeest.

Maar, toegegeven, Micha hakt er wel in. Stevige taal bezigt hij en zijn kritiek op de samenleving is spijkerhard. Hij signaleert corruptie, machtsmisbruik, zelfverrijking en onderling wantrouwen op elk niveau.
Vaak hebben profetische woorden een waarschuwend karakter. Maar hier lijkt hij te zeggen dat het daarvoor al te laat is.
Het doet mij denken aan de situatie van het klimaat in onze dagen. Daarvan wordt gezegd dat we niet langer achterover kunnen leunen want dan is het straks te laat. Ook geen prettig bericht. Maar het lijkt er op dat we er beter wel naar kunnen luisteren.

Ook andere hedendaagse onderwerpen komen in beeld bij wat Micha signaleert. Machtsmisbruik komt voor in dictaturen. Maar niet alleen daar. Ook de president van het machtigste land van de wereld wordt er van beschuldigd. En denk maar eens aan wat er in ons land aan de hand is met een deel van de Belastingdienst. Dat een instantie die het algemeen belang hoort te dienen het vertrouwen daarin zó heeft ondermijnd, daar zou de profeet rood van aanlopen.

Wat is er nodig volgens Micha? In het vorige hoofdstuk heeft hij opgetekend: ‘Hij heeft u bekendgemaakt, o mens, wat goed is en wat de HERE van u vraagt: niet anders dan recht te doen en getrouwheid lief te hebben, en ootmoedig te wandelen met uw God.’ Ooit typeerde iemand dit Bijbelvers als volgt: ‘Geen schoner spreuk en meer van kracht dan Micha zes vers acht!’

Maar wat hij vervolgens signaleert, daarvan zou je mistroostig worden. Net als van veel nieuwsberichten in onze dagen. Hoor Micha: Er is geen rechtvaardige meer in het land. De samenleving is totaal gecorrumpeerd. Zelfs op microniveau, in het persoonlijke leven, gaat het overal mis.

Moeten we zo kerstfeest gaan vieren? Is dit een goede voorbereiding?
Laten we alvast even vooruitkijken naar het kerstfeest: We horen straks van de engelen die zingen ‘Ere zij God in de hoge, vrede op aarde, in de mensen een welbehagen.’ Veel mensen zijn zo gehecht aan dit lied (vermoed ik) omdat je jezelf de vrede die er in bezongen wordt a.h.w. te binnen zingt. Een gevoel van vrede kan bezit van je nemen en tegelijkertijd lost de harde werkelijkheid van de wereld om je heen voor even op in het donker van de kerstnacht.

Maar als de engelen zingen van vrede op aarde zou je het dan niet ook als een protestsong kunnen horen? Vrede op aarde: waar dan? In Syrie? Onder de 70,8 miljoen vluchtelingen wereldwijd met hun ontheemde bestaan? Onder degenen die worden vervolgd om hun geloof? Onder mensen die niet naar hun aard mogen leven?
En ‘Ere zij God’? De Eeuwige wordt geëerd als vrede de weg is die mensen gaan, als liefde het samenleven kenmerkt, als ieder mens de mens mag zijn die hij of zij is, als je elkaar kunt vertrouwen. Maar dat ontbreekt op teveel plekken op aarde.

Zou dit de kerstsfeer bederven? Het sterke van de profeet Micha is dat hij het niet opgeeft, juist niet als het bar en boos is in de wereld. Dan zegt hij: Maar ik, ik blijf uitzien naar de Eeuwige, ik blijf hopen op de God die mij redding zal brengen. Hij zal mij horen, mijn God.

En dat doet hij niet als de eenling die zich boven zijn volk verheft. Juist deze kritische profeet laat horen dat hij één van hen is. Want een mens is geen mens op zichzelf. Of, zoals de vorige week overleden Rotterdamse dichter Jules Deelder het zei: De omgeving van de mens is de medemens. Dat maakt het scheppingsverhaal duidelijk en zo stelt ook de profeet zich op. En hij laat horen dat je, juist als je de situatie onder ogen durft zien, mag weten (moet weten?) dat er altijd iets nieuws mogelijk is. Iets dat je niet verwacht. En je kunt zelf ook iets doen. Zoals dat wordt verwoord in het bekende gedicht van Remco Campert over verzet:

Verzet begint niet met grote woorden
maar met kleine daden
zoals storm met zacht geritsel in de tuin
of de kat die de kolder in zijn kop krijgt
zoals brede rivieren
met een kleine bron
verscholen in het woud
zoals een vuurzee
met dezelfde lucifer
die een sigaret aansteekt
zoals liefde met een blik
een aanraking iets dat je opvalt in een stem
jezelf een vraag stellen
daarmee begint verzet
en dan die vraag aan een ander stellen.

De profeet Micha baseert dat geloof in toch toekomst op zijn vertrouwen in God.
Wie is een God als U, roept hij uit. Daarmee verwijst hij naar de betekenis van zijn eigen naam: Micha. Die betekent: wie is als JHWH?
Zo roept hij uit: Wie is een God als U die schuld vergeeft en aan zonde voorbijgaat?

Dat God zonden vergeeft is geen automatisme maar een geheim, een wonder. Tegelijk is het altijd zo: als het over God gaat, gaat het ook over mensen. Wat de profeet hier duidelijk maakt is dit: Dat God zonden vergeeft, dat mensen als ze het hebben verknald de kans krijgen op een nieuw begin, dat is dus mogelijk. Daardoor kunnen ook mensen elkaar vergeven! Al spreekt dat nooit vanzelf.

'Het is Advent. Wij wachten op God. Het wordt Kerst. Tot onze verrassing komt God naar ons toe. In de Naam van de Vader, de Zoon en de heilige Geest.

Zingen: lied 756 ‘Laat komen Heer, uw rijk’ (wisselzang).

8 dec (2e Advent)

ds. Jantine Heuvelink

Lezing: Micha 3 en 4: 1-8

 
Inleiding op de Schriftlezing met lezen van profetie van Micha 3: 1-2, 5-12
In deze weken van Advent en ook met kerst volgen we een alternatief leesrooster met lezingen uit het Bijbelboek Micha. Micha is een profeet die leefde rond 740 v. Chr. in een tijd van grote bedreiging van vijandige volken. Wat opvalt aan het boek Micha is dat er een paar teksten in voorkomen die hetzelfde zijn als bij de profeet Jesaja, een tijdgenoot. Dat geldt bijvoorbeeld voor de eerste beroemde verzen van Micha 4: Dan zullen zij hun zwaarden omsmeden tot ploegijzers en hun speren tot snoeimessen. Geen volk zal nog het zwaard trekken tegen een ander volk, geen mens zal meer weten wat oorlog is. (Micha 4:3 en Jesaja 2: 4)
Van dit Bijbelvers is een standbeeld gemaakt, u ziet het op de liturgie. Weet iemand van u waar dat beeld staat? (…) Het staat in de tuin van het gebouw van de Verenigde Naties in New York. Het beeld is in 1958 geschonken door de toenmalige Sovjet Unie aan de Verenigde Naties. Het verbeeldt een man die een zwaard omsmeedt tot een ploegschaar. Daarmee staat het beeld symbool voor het einde van oorlog tussen volkeren en het begin van wereldvrede. Een prachtig symbool natuurlijk.
Dit visioen van Jesaja, van Micha, past bij de Verenigde Naties én bij Advent. Dat is ook de reden dat dit visioen uit Micha vandaag op het leesrooster staat. Dit visioen biedt houvast in donkere tijden. De belofte dat mensen eens in vrede zullen leven, geeft ons hoop en vertrouwen.
 
Maar aan dit visioen gaat wel wat vooraf, namelijk Micha 3. Daar richt de profeet Micha namens God het woord tot de profeten die in dienst zijn van de machthebbers in Jeruzalem.

Lezing Micha 3. Waarna een overdonderende orgelimprovisatie. Daarna Lezing Micha 4
 
Overweging
1. Gemeente van Jezus Christus,
Ook vandaag de dag zijn er zelfbenoemde profeten zoals bij Micha, die mensen geruststellen dat het zo’n vaart niet zal lopen met het onheil dat anderen benoemen. De waarschuwingen voor de klimaatverandering noemen zij overdreven, de stikstofcrisis is volgens hen onzin en probeert ons land in een kwaad daglicht te stellen, onze democratie zou volgens hen juist verdedigd worden met hardop zeggen dat anderen dan zijzelf minder recht van spreken hebben…
 
Tegen profeten die geen waarheid zoeken, maar die de mensen naar de mond praten en die hun tegenstanders betichten van leugens en vooringenomenheid, tegen die profeten richt Micha het woord. Want door hun woorden en hun daden gaat de zon onder en ontstaat er duisternis waarin God niet meer gehoord zal worden.
Micha treedt op tegen deze profeten die populair zijn omdat ze, uit eigen belang, de mensen op hun wenken bedienen. Micha staat op tegen hen, zoals hij zelf zegt ‘vervuld met de kracht van Gods geest, rechtvaardig en met de moed om de leiders van Israël aan te spreken op hun misdaden’ ook al zal hij hen daarbij tegen zich in het harnas jagen.
De leiders van het volk praten niet alleen recht wat krom is, maar stellen zich daarbij ook nog vromer voor dan ze zijn door zich te beroepen op God en te zeggen ‘De Heer is toch in ons midden? Ons kan geen kwaad overkomen’.
Maar zo is het niet! Zij vertegenwoordigen zélf het kwaad en daarmee zullen ze zelf voor hun ondergang zorgen. De Sion, de Godsberg, wordt omgeploegd, Jeruzalem zal een ruïne zijn.
De woorden van Micha wijzen erop dat er een grens is bereikt. Zo kan het niet langer.
 
2. Dit over Micha 3. Maar de lezing van vandaag is Micha 4, dat prachtige visioen, dat hoop geeft in bange dagen en dat symbool staat voor de missie van de Verenigde Naties.
Deze heilsprofetie van Micha 4 volgt nogal abrupt op het onheil dat Micha 3 profeteert. Hoe kan dat?
Bijbelkenners verklaren deze abrupte overgang door te stellen dat het Bijbelboek Micha bestaat uit een dialoog waarbij naast de profeet Micha ook af en toe zijn tegenstanders aan het woord zijn.
Wanneer Micha waarschuwt voor de wandaden die de machthebbers in Jeruzalem begaan en de gevolgen die dat zal hebben ook voor henzelf, reageren de profeten in dienst van die macht- hebbers met zeggen dat het zo’n vaart echt niet zal lopen, want de Heer staat toch aan hun kant!
Om hun woorden kracht bij te zetten en te laten zien dat je je echt niet bang hoeft te laten maken door Micha die zulke onaangename dingen zegt, halen ze de bekende profetie van Jesaja aan:  
Eens zal de dag komen (…) dat de volken zeggen: ‘Laten we optrekken naar de berg van de HEER, (…) dan zullen zij hun zwaarden omsmeden tot ploegijzers en hun speren tot snoeimessen.
Geen volk zal nog het zwaard trekken tegen een ander volk, geen mens zal meer weten wat oorlog is. 4Ieder zal zitten onder zijn wijnrank en onder zijn vijgenboom, door niemand opgeschrikt…
 
En zo kan het zomaar zijn dat dit prachtige visioen misbruikt wordt door de tegenstanders van Micha om hem de mond te snoeren. Om vroom over te komen, de mensen gerust te stellen en ondertussen totaal niet in te gaan op wat het nou eigenlijk is dat God van mensen vraagt.
 
Nee, de scherpe woorden van Micha zijn niet aangenaam. Maar Micha heeft wel de toekomst van de gemeenschap op het oog en wil hulp bieden door te wijzen op waar het misgaat en te waarschuwen voor de gevolgen.
Het visioen over zwaarden omgesmeed tot ploegijzers, beantwoordt zozeer aan ons verlangen naar vrede, dat het zomaar gebruikt kan worden als afleiding om het niet te hoeven hebben over alles wat niet deugt. In de monden van de tegenstanders biedt dit visioen valse hoop, want het dient enkel als mooie vrome praat. Wie kritisch is wordt de oorlog verklaard. En ondertussen is de vrede nog verder te zoeken.    
 
3. Wat moeten we nu met  Micha 4?
Mij lijkt het dat met het visioen van Micha, wat immers ook het visioen van Jesaja is, niets mis is, maar dat we wel kritisch moeten zijn op hoe deze profetie gebruikt wordt. Zeker in de kerk en tijdens Advent, maar evengoed ook in de maatschappij, in de politiek mogen visioenen en mooie woorden niet dienen om kritiek af te wenden of om onbenoemd te laten wat niet in de haak is.
 
Daarom komt het erop aan te onderscheiden wat ware en wat valse profetie is.
Dat is gemakkelijker achteraf vast te stellen. De geschiedenis gaf Micha gelijk. De elite van Jeruzalem werd weggevoerd in ballingschap, Jeruzalem lag in puin.  
Om de waarheid van hedendaagse profetie te checken kunnen we de vraag stellen: wie wordt er gediend met deze woorden? Doen ze recht aan mensen en bieden ze zicht op Gods toekomst?
 
Dus Micha 4 laten we staan, maar wel náást Micha 3.
Van beide moeten we het hebben: dat we de misstanden ontmaskeren die onze samenleving schaden en aanpakken. Én dat we zien wat het visioen ons schetst: namelijk dat niet het ingrijpen van God maar het inzicht van mensen in het woord van God zal leiden tot het omvormen van wapens in landbouwtuig. Wat tot vrede leidt is in dat Woord van God te vinden, dat gaat om sociale gerechtigheid, om politiek en om milieu.
 
4. Zonder kritiek is er ook geen hoop.
De woorden van God staan niet los van deze wereld.
Aan ons is het daarom om die beide bij elkaar te houden.
 
Van wijlen mijn leermeester Niek Schuman (uit: Verschil van dag en nacht) is de volgende tekst waarboven staat: om heel zachtjes na te zeggen, om heel misschien het te doen, als het er op aan mocht komen
 
wij gaan de demonen uitwerpen - ons tegen bezetenheid verzetten
wij doen niet meer mee met geweld - het grote niet en het kleine nog minder
wij weigeren de moorddadige wapens - wij willen dat ook anderen leven
wij slijpen de messen niet scherp - onze tongen spuwen geen vuur
wij breken het vijandsbeeld af - zijn mondig genoeg om te praten
wij wijzen spoken en draken de deur - wij hebben geleerd hoe zij vluchten
wij ontmaskeren het vrome bedrog - halve waarheden noemen wij leugens
wij zeggen nee tegen machtsarrogantie - om het even van wie of van waar
wij wensen geen heil zonder gerechtigheid - geen eigen belang zonder andermans recht
wij willen een weg naar de vrede banen - wij zoeken een wijze van leven
 
Moge het zo zijn. Amen